Blog

اهمیت اقتصادی زعفران در چیست؟

by سور زعفران in ژوئن 2, 2018

اهمیت اقتصادی زعفران در چیست؟

مقدمه

زعفران با نام عمومی saffron ونام علمی  Crocus Sativus گرانبهاترین گیاه زراعی موجود در روی کره زمین است وتنها گیاهی است که واحد خرید و فروش آن به جای تن و کیلوگرم، مثقال و گرم میباشد.

زعفران از خانواده زنبق است و در منطقه آب و هوایی مدیترانه و غرب آسیا – از عرض جغرافیایی 30 تا 50 درجه شمالی وطول جغرافیایی 10 درجه غربی تا 80 درجه شرقی – در مناطق بسیار کم باران ایران – توران که دارای زمستان سرد و تابستان گرم هستند گسترش دارد. هرچند انواع دیگر زعفران به دلیل دارا بودن گلهای زیبا به عنوان گیاه زینتی نیز مورد استفاده قرار میگیرند، ولی گونه زراعی آن از نطر اقتصادی جایگاه ویژه ای دارد.

زعفران گیاه زراعی بینظیر و منحصر به فرد است که خصوصیات آن باعث شده است که تکنولوژی تولید آن که در نوع خود ازپیچیدگی زیادی نیز برخوردار است بین کشاورزان سینه به سینه منتقل گردد. از ویژگیهای بارز این گیاه ظهور گل آن قبل از هر اندام رویشی  دیگر، شروع رشد آن در پاییز، انتهای رشد آن در بهار، عدم تولید بذر بارور بر خلاف تولید گلهای کامل فراوان و ضرورت برداشت گل آن در صبح قبل از گرم شدن هوا میباشد.

در این فصل تاریخچه زراعت زعفران, اهمیت اقتصادی، سطح زیر کشت و میزان تولید آن در مقیاس ملی و جهانی و همچنین خواص و کاربردهای این گیاه ارزشمند مورد بررسی قرار میگیرد تا خوانندگان عزیز قبل از مطالعه فصول دیگر این کتاب با پتانسیل های بالقوه و بالفعل این گیاه از ابعاد مختلف اقتصادی، اشتغالزایی، دارویی و خوراکی آشنا گردند.

 

پیشینه تاریخی زعفران  

 درباره منشا زعفران نظریه های مختلفی ابراز شده است که برخی از آنها ریشه افسانه ای دارد، اما برخی شواهد واژگانی و مستندات تاریخی موجود دلالت بر آن دارد که رویشگاه اولیه زعفران درایران بوده و از دامنه های زاگرس به ویژه نواحی الوند منشا گرفته است. زعفران ظاهرا بومی یونان و مناطق مدیترانه ای است، ولی منشا واقعی آن مثل بسیاری از گیاهان قدیمی گم شده است . معروف است که این گیاه در زمان حضرت سلیمان در فلسطین کشت میشده ودر زمان حضرت مسیح از بیت المقدس به انگلیس برده شده است.

گونه وحشی زعفران با نام گویشی <<جوقاسم>> که در منابع لغت فارسی به نام <کرکمیسه> یاد شده است. شباهت هایی با زعفران معمولی دارد. از جمله بنه یاکورم، برگها، گلپوشها و تعداد پرچم و کلاله شاخه جوقاسم همانند گیاه زعفران است. اما به لحاظ کوتاهی خامه و کلاله سه شاخه قرمز رنگ و نیز کمی عطر آن، ارزش اقتصادی نداشته و جمع آوری کلاله آن مقرون به صرفه نیست.

قدیمی ترین اسنادی که از انواع مصارف زعفران برجای مانده و به دست ما رسیده است از دوره شاهان پارس ( هخامنشیان ) است. هخامنشیان فهرست بلند بالایی از انواع مواد مصرفی در آشپزخانه دربار به تفکیک نوع و مقدار وزن هریک – را برروی ستون مفرغی حک کرده اند. این کتیبه در جلو اقامتگاه شاه پارسیان نصب بوده است. پولی ین نویسنده نظامی یونانی در قرن دوم میلادی، مواد مندرج در این ستونها و مقادیر آنها ثبت کرده که از جمله مقدار زعفران مصرفی دربار، روزانه در حدود یک کیلوگرم بوده است.

نمیدانیم که مادها زعفران خوراکی و گونه وحشی این گیاه را چه می نامیده اند. اما میتوان اطمینان داشت که مردمان مستقر در نواحی زاگرس برای زعفران نام مشخصی داشته اند. این نام از نظر گویشی دارای تلفظی شبیه واژه کرکوم به معنی زعفران بوده است.

در فرهنگ و ادب ایران بعد از اسلام، همچنین در لغت نامه ها و متون شعر و نثر فارسی تنها کلمه عربی زعفران معرف این گیاه و محصول گران قیمت آن بوده است. کلمه کرکوم فارسی یا دیگر واژه های عمدتا عربی که در منابع داروشناسی قدیم و در کتب لغت آمده هرگزدر محاورات عمومی مصطلح نبوده است.

امروز واژه زعفران نه تنها در زبان عربی و فارسی رایج است، بلکه نام زعفران هم در زبانهای اکثر اقوام و ملل برگرفته از همین کلمه است و تلفظی کم و بیش زعفران دارد.

به نظر میرسد نام کهن این گیاه و محصول آن در مناطق زعفران خیر قدیم ایران چون همدان، بروجرد، نهاوند و اصفهان یک واژه گویشی و محلی بوده است که اعراب این واژه را مطابق قواعد زبانی خود زعفران تلفظ کرده اند.

 

اهمیت اقتصادی زعفران در چیست؟

اهمیت اقتصادی زعفران در چیست؟

 

اهمیت اقتصادی زعفران 

 

زعفران به عنوان گرانترین محصول کشاورزی و دارویی جهان جایگاه ویژه ای در بین محصولات صنعتی و صادراتی ایران دارد. در حال حاضر ایران بزرگترین تولید کننده و صادر کننده زعفران در جهان است و بیش از 65% تولید جهانی این محصول گرانبها به ایران اختصاص دارد. کاربردهای فراوان و گسترده زعفران، خواص ویژه این داروی با ارزش، نقش خاص آن در زندگی کشاورزان استانهای خراسان و فارس و همچنین ارزش افزوده بالای آن، لزوم توجه ویژه به مسایل تولید، صادرات و بازاریابی زعفران را بیش از پیش روشن مینماید.

در ایران اهمیت زعفران کاری از جنبه های گوناگون نظیر بهره وری بالای آب در مقایسه با سایر کشاورزی، اشتغال روستاییان وجلوگیری از مهاجرت آنها، درآمدزایی آن نسبت به سایر محصولات کشاورزی همچنین از لحاظ توسعه صادرات غیر نفتی با توجه به سیاست دولت مبنی بر افزایش صادرات غیر نفتی قابل بررسی است.

اشتغال دائم محسوب مینماید، لذا این محصول حدود 7/63 هزار شغل در طی سال تولید کرده و بنابراین زراعت زعفران یکی از عوامل جلوگیری از مهاجرت محسوب میگردد. علاوه برآن حدود 85 هزار خانواده در شهرستانهای جنوبی و مرکزی خراسان زعفران کاری دارند که این نیز اهمیت این محصول را در جنوب خراسان نشان میدهد.

در بین محصولات صادراتی نیز، زعفران از جایگاه خاصی برخوردار است به نحوی که ارزش صادراتی حدود 121 تن زعفران در سال 1380 بالغ بر 51 میلیون دلار بوده است و تقریبا 92% تولید و 98% سطح زیر کشت استان خراسان به خود اختصاص داده است.

گسترش صادرات زعفران ایران با توجه به مزیت نسبی این محصول و ارز آوری قابل توجه آن دارای اهمیت فراوان است. به نحوی که کیفیت بسیار مطلوب زعفران ایران باعث گردیده تا بعضی از کشورها از جمله اسپانیا زعفران ایران را به صورت فله ای خریداری نموده و با بسته بندی مناسب و به نام خود روانه بازارهای بین المللی نمایند. اما به علت عدم وجود موقعیت اقلیمی و آب و هوایی و سایر عوامل موثر در تولید و مرغوبیت زعفران، سایر کشورها نتوانسته اند زعفرانی به مرغوبیت زعفران ایرانی تولید کنند.

 

سطح زیر کشت، تولید و عملکرد در دنیا و ایران 

 

زعفران علاوه بر ایران در کشورهای باستانی دنیا که همانند ایران روزگاری صاحب تمدن گسترده ای بوده اند نیز کم و بیش رواج دارد. نگاهی به کشورهای تولید کننده زعفران نشانگر ترویج این گیاه در اثر دست به دست شدن سرزمین ها بین حکومت های مختلف در دوران قبل و بعد از اسلام بوده است. امروزه به جز ایران مهمترین کشورهای تولید کننده زعفران اسپانیا، ایتایا،  یونان، هند، مراکش و آذربایجان میباشد. جدول 1-1 سطح زیر کشت وتولید زعفران را در کشورهای مختلف نشان میدهد. البته چنانچه بقیه آمار آن مثل اعداد مربوط به ایران باشد، باید در صحت آمار شک نمود، ولی این آمار از کتاب چاپ شده ای است که در سال 1999 توسط یک شرکت معتبر انتشارات به چاپ رسیده است.

 

جدول 1-1. سطح زیر کشت، تولید و عملکرد زعفران در کشورهای مختلف

 

نام کشور       سطح زیرکشت       تولید                عملکرد

                   (هکتار)             (تن در سال)       (کیلوگرم در هکتار)

ایران             47208                    160                  4/3

اسپانیا              4184                 15/29                  5/6

هند                 2440                   80/4                  0/2

یونان                860                   30/4                  0/5

آذربایجان           675                   70/3                   3/4

مراکش              500                   00/1                   0/2

ایتالیا              00/29                   24/0                  4/8

 

آمار قید شده در این منبع برای ایران 6000هکتار با تولید 30 تن در سال قید شده بود که به دلیل غیر واقعی بودن آمار روزآمد برا ی ایران جایگزین شده است.

 

قسمت اعظم زعفران کشور در استان خراسان تولید میگردد. اما در سایر استانها مانند استان فارس نیز این محصول کشت میشود ودر برخی از استانها به مقدار اندکی تولید صورت میگیرد.

طبق جدول 1-2 سطح زیر کشت زعفران در دوازده سال مورد بررسی از 12077 هکتار به 4720 هکتار رسیده است. کمترین سطح زیر کشت زعفران در سال زراعی 68-67 بوده و تا سال 1380 روند افزایش سطح زیر کشت ادامه داشته به طوریکه در طی دوره مورد بررسی سطح زیر کشت محصول 9/3 برابر شده است و به طور متوسط از رشد سالانه ای معادل 4/22 درصد برخوردار است.

 

 

جدول 1-2 سطح زیر کشت(بارو) زعفران در سالهای زراعی 1380-1368 (هکتار)

سال             خراسان     فارس     کرمان     یزد     سایر     کل کشور

68-1367     11952      100     2/7      5/17      –       12077

69-1368     14971      100     15       5/47      –       15133

70-1369     17953      200     15          63      –       17871

71-1370     18634      200     12          72      –       18918

72-1371     18344      200     44        101      –       18689

73-1372     19348      200  5/77     5/106      –       19732

74-1373     19902      202  5/56     5/107      –       20276

75-1374     23000      217     81     7/119    16      23434

76-1375     24800      216    158    5/141    42      25358

77-1376     29788      216    169       150    53      30378

78-1377     35832      256    214       156    76      36646

79-1378     43408      305    255       186    87      44241

80-1379     46319      325    272       198    94      47208

در ارقام کل کشور اعداد اعشاری گرد شده است.

اعداد مربوط به استانهای دیگربجز استان خراسان در سالهای 1397 و 1380 برآوردی هستند.به معنی عدم در دسترس بودن آمار دقیق بوده است.

 

اهمیت اقتصادی زعفران در چیست؟

اهمیت اقتصادی زعفران در چیست؟

 

بر اساس آمارموجود در سال زراعی 80-79 بیشترین سطح زیر کشت زعفران در استان خراسان معادل 46319 هکتار میباشد. پس از استان خراسان استان های فارس، کرمان و یزد به ترتیب مقامهای دوم تا چهارم را به خود اختصاص داده اند.

جدول 1-3 میزان تولید زعفران را در استانهای مختلف کشور نشان میدهد. براین اساس در سال 1380 میزان تولید زعفران معادل 160 تن بوده است. طی سالهای 80-67 تولید زعفران از رشدی معادل 178% برخوردار بود. به طوری که رشد متوسط سالانه آن معادل 7/13 درصد بوده است و تولید به میزان 8/2 برابر افزایش داشته است.

 

 

جدول 1-3 میزان تولید زعفران استانهای مختلف کشور در سالهای زراعی 1380-1368 (تن)

سال        خراسان     فارس     کرمان       یزد        سایر     کل کشور

68-1367    9/56       5/0      015/0       025/0         –           84/57

69-1368    6/72      5/0       003/0       165/0         –           27/73

70-1369    4/89      0/1       075/0         214          –           69/90

71-1370   0/107     0/1       006/0        295/0        –          30/108

72-1371     0/96     9/0       047/0       345/0         –            29/97

73-1372     0/120   0/1       044/0       425/0         –          47/121

74-1373     7/125   0/1       029/0       757/0     034/0      52/127

75-1374     0/103   0/1       130/0       522/0     054/0       71/104

76-1375      0/12    0/1       690/0      620/0      195/0      51/122

77-1376    0/128    0/1       940/0      706/0      26/0        91/130

78-1377    0/169    2/1          2/1      800/0     800/0         0/173

79-1378    0/123    3/2          3/1      850/0       85/0        3/127

80-1379    0/138  40/1        40/1        00/1      60/1         0/160

– به معنی عدم در دسترس بودن آمار دقیق بوده است.

اعداد مربوط به استانهای دیگر به جز استان خراسان درسال ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ برآورد کم تولید در استانهای ذکر شده و یا تولید زعفران در استانهای دیگر است که در آمار قید نگردیده اند.

 

 

جدول ۱_۴  میزان عملکرد محصول را در سالهای مختلف نشان میدهد. درسال زراعی ۱۳۸۰_۱۳۷۹ متوسط عملکرد زعفرات کشور ۳/۴ کیلوگرم در هکتار بوده است که نسبت به سال ماقبل آن ۰/۵ کیلوگرم در هکتار افزایش و نسبت به سال زراعی ۶۸_۶۷ ، ۱/۴ کیلوگرم در هکتار کاهش را نشان میدهد. این کاهش عمدتا به دلیل وقوع خشکسالی در این سال بوده است. در دوره مورد بررسی، بیشترین مقدار عملکرد زعفران ۶/۳ کیلوگرم در هکتار مربوط به سال زراعی ۱۳۷۴_۱۳۷۳ و کمترین آن با ۲/۹ کیلوگرم مربوط به سال زراعی ۱۳۷۹_۱۳۷۸ بوده است. علت این کاهش مستقیما به افزایش مزارع جدید ارتباط دارد که در سالهای اول از بازدهی اندک برخوردار بوده است. همچنین طبیعی است که خشکسالیها نیز بر عملکرد زعفران اثر منفی میگذارند.

 

 

جدول 1-4 عملکرد زعفران در سالهای زراعی 1377-1368 (کیلوگرم در هکتار )

 

سال        خراسان     فارس     کرمان       یزد        سایر     کل کشور

68-1367    8/4          0/5        083/2      45/1         –           8/4

69-1368    8/4          0/5           2/0       50/3         –           8/4

70-1369    0/5          0/5             5        30/4         –           1/5

71-1370    7/5          0/5           5/0       10/4         –           7/5

72-1371    2/5          5/4       068/1        40/3        –           2/5

73-1372    2/6          0/5       568/0        00/4        –           2/6

74-1373    3/6          0/5       513/0        00/7     25/4         3/6

75-1374    5/4          0/5         56/1        40/4     21/3         5/4

76-1375    0/5          0/5        38/4         10/4     44/4         8/4

77-1376    0/4          0/5        56/5         70/4     22/5         3/4

78-1377    7/4          3/4        96/4         90/2     27/5        7/4

79-1378    8/2         26/4      10/5          57/4       5/5        9/2

80-1379    35/3       31/4      15/5          05/5     80/5        4/3

اعداد مربوط به استانهای دیگره به جز استان خراسان در سال 1379 و 1380 برآوردی هستند.

 

سطح زیر کشت، تولید و عملکرد در استان خراسان

استان خراسان به عنوان بزرگترین منطقه تولید کننده زعفران ایران محسوب میگردد و بخش عظیمی از سطح زیر کشت این محصول در این استان قرار دارد. جدول   1-5 سطح زیر کشت، تولید و عملکرد زعفران را در سالهای مختلف نشان میدهد. سطح زیر کشت زعفران از سال 1352 تا سال 1380 از متوسط رشد سالانه ای معادل 50% برخوردار بوده و طی این مدت 16 برابر شده است.

افزایش سطح زیر کشت موجب شده است که میزان تولید نیز افزایش  چشمگیری داشته باشد. بطوریکه مقدار تولید از 17 تن در سال 1352 به 138 تن در سال 1380 رسیده است که این امر حاکی از رشد سالانه ای معادل 24% بوده و تولید در طی این سالها 8 برابر شده است. در طی سالهای مورد بررسی عملکردها تغییرات عمده ای نداشته، حتی به دلیل وجود سطوح زیر کشت جدید و خشکسالی های متعدد و کاهش آب دهی منابع آب، عملکرد با روند نزولی نسبی نیز همراه بوده است.

مناطق عمده تولید زعفران کشور نواحی جنوبی و مرکزی استان خراسان میباشد. تولید زعفران در استان خراسان به ترتیب اهمیت در شهرستانهای تربت حیدریه، گناباد، قاینات، فردوس، کاشمر و بیرجند انجام میگیردکه این شهرستانها در مجموع 04/93 درصد سطح زیر کشت زعفران استان را به خود اختصاص داده اند. در سالهای اخیر به دلیل سودآوری زیاد این محصول و نیز نیاز اندک به آب، کشت زعفران در بسیاری از شهرهای دیگر استان هم رایج شده است.

جدول 1-6 آمار سطح زیر کشت، تولید و عملکرد محصول زعفران استان خراسان را به تفکیک شهرستان در سال زراعی 80-1379 نشان میدهد. کل سطح زیر کشت، میزان تولید و متوسط عملکرد در هکتار استان به ترتیب 25/46319 هکتار، 02/138 تن و 98/2 کیلوگرم در هکتار میباشد.

بررسی آمار جدول 1-6 نشان میدهد که شهرستانهای تربت حیدریه، کاشمر، گناباد و قاین به ترتیب با 15725، 6900، 5000، 4750 هکتار، بیشترین سطح زیر کشت و شهرستانهای تربت حیدریه، کاشمر، فردوس و گناباد به ترتیب با 55/52، 11/20، 2/13 و 0/11 تن بیشترین تولید را در سال زراعی 80-1379 به خود اختصاص داده اند. بیشترین عملکرد در هکتار نیز متعلق به دو شهرستان تایباد و چناران با 4 کیلوگرم در هکتار میباشد.

 

منبع : سور زعفران

One Comment
  1. […] برای کشاورزان خراسانی و بویژه خراسان جنوبی از نظر اهمیت اقتصادی زعفران مورد برسی است. همچنین تعدادی از گونه های این گیاه بصورت […]

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    ارتباط در واتس اپ
    سوالی دارید؟
    سلام
    سوالی دارید؟
    در واتس اپ میتونید تماس بگیرید.
    یا مستقیما تماس بگیرید: 09376775077